عرض زندگی

دعاهاى قرآن

تعليم دعا به مسلمانان
در نبرد حنين ، غنيمت بسيارى به چنگ مسلمانان افتاد. حضرت محمد صلى الله عليه و آله به هنگام تقسيم غنايم ، به تازه مسلمانان مكه سهم بيشترى دادند، تا در مسلمانى دلگرم و به اسلام خوشبين شوند. اين كار پيامبر سبب گرديد تا براى بيشتر مهاجر و انصار كه از فلسفه كار حضرت بى خبر بودند سوال ايجاد شود و در اين ميان ، منافقان فرصت يافتند تا زبان اعتراض بگشايند، و به بدگويى از پيامبر پردازند.
پيامبر علت كار خود را شرح دادند و مؤ منان بدان راضى شدند.
خداوند مى فرمايد: شايسته بود به آنچه خدا و پيامبرش به آنان دادند راضى و خشنود باشند و بگويند:
حسبنا الله سيؤ تينا الله من فضله و رسوله انا الى الله راغبون ⁽¹⁰⁵⁾؛
خداوند ما را بس است به زودى خداوند از فضلش و پيامبرش به ما مى دهند. ما به سوى پروردگار رغبت و ميل داريم .
دعا هنگام سوار شدن بر مركب و در برابر هر نعمتى
يكى از شيوه هاى قرآن براى آشنا كردن مردم با خدا، بر شمردن نعمت هاى الهى است . قرآن مى كوشد، وجدانهاى خفته ار بيدار كند و مردم گريز پاى را با خدايشان انس و آشتى دهد.
در سوره زخرف مى فرمايد: خداوند براى شما كشتى و چارپايان آفريد تا بر آن دشوار شويد و آنگاه كه بر آن قرار يافتيد به ياد نعمت پروردگارتان باشيد و بگوييد:
سبحان الذى سخرلنا هذا وما كنا له مقرنين # و انا الى ربنا لمنقلبون ⁽¹⁰⁶⁾ .
منزه است خدايى كه اين مركب را براى ما مسخر ساختت وگرنه ما توان آن را نداشتيم و ما به سوى پروردگارمان باز مى گرديم .
امام على عليه السلام فرمايد: هرگاه بر مركب سوار شديد ياد خدا كنيد و بگوييد: سبحان الذى سر لنا هذا و ما كنا له مقرنين # و انا الى ربنا لمنقلبون ⁽¹⁰⁷⁾؛
امام رضا عليه السلام فرمايد: شكر الهى آن است كه هر گاه خداوند بر بنده اش نعمت داد بگويد: سبحان الذى سخرلنا هذا وما كنا له مقرنين # و انا الى ربنا لمنقلبون و الحمدلله رب العالمين ⁽¹⁰⁸⁾.
دعاى ملائكه مقرب براى مؤ منان
حاملان عرش الهى و كروبيان كه فرشتگان عالى رتبه و مقرب الهى هستند، هميشه تسبيح و حمد و پروردگار كنند و بر ايمانشان افزوده شود و از براى مؤ منان طلب آمرزش كنند و گويند:
ربنا وسعت كل شى ء رحمة و علما فاغفر للذين تابوا و اتبعوا سبيلك وقهم عذاب الجحيم # ربنا و ادخلهم جنات عدن التى وعدتهم و من صلح من آبائهم و ازواجهم و ذرياتهم انك انت العزير الحكيم # وقهم السيئات و من تق السيئات يومئذ فقد رحمته ، و ذلك هو الفوز العظيم ⁽¹⁰⁹⁾؛
بارالها، رحمت و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است پس بيامرز كسانى را كه توبه كردند، و راه تو را پيمودند، و همسران و فرزندانشان را به بهشت عدن كه به آنان وعده دادى داخل فرما، همانا تو عزيز و حكيمى . و آنان را از بدى ها و عذاب دور دار، چرا كه هر كه تو را از بدى در روز قيامت حفظ فرمايى به او رحم كرده اى ، و همين رستگارى بزرگ است .
شايسته است ما هم با ملائكه مقرب همنوا شويم و اين دعا را بخوانيم چرا كه هم دعا براى جميع مؤ منان است .
تقديس الهى از زبان ملائكه
در روز قيامت خداوند نابكاران و مشركان را محشور فرمايد و سپس به فرشتگان گويد: آيا اينها (مشركان ) شما را بندگى مى كردند و شما را مى پرستيدند؟
فرشتگان در پاسخ گويند:
سبحانك انت ولينا من دونهم ⁽¹¹⁰⁾؛
اى خدا تو منزهى از هر عيب ، تو ولى و همراه مايى نه آنان ، بلكه آنان جن را پرستش مى كردند و بيشترشان به آن ايمان داشتند.
پند دوست
دو مرد با يكديگر دوست بودند؛ يكى خدا پرست فقير و ديگرى ثروتمند بى ايمان . ثروتمند بى ايمان به ثروت خود مى باليد و به دوستش مى گفت : من ثروت و افرادم بيش از تو است . و هر گاه در دو باغ وسيع و پر محصولش وارد مى شد مى گفت : گمان ندارم اين همه نعمت تمام شود و قيامتى در كار باشد. دوست خداشناس به او پند دادو گفت : آيا به خدايى كه تو را آفريد كفر مى ورزى ؟ اما من معتقدم كه الله خداى من است و شريكى براى او قرار نمى دهم ، چرا نعمت دهنده را نمى شناسى و هرگاه به باغت داخل مى شوى ، ياد خدا نمى كنى و به نشانه شكرگزارى نمى گويى :
ما شاء الله لاقوة الا بالله ⁽¹¹¹⁾؛
آنچه خدا خواهد (همان مى شود) قوت و قدرتى نيست مگر از جانب خدا.
پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: هرگاه خداوند به بنده اش نعمت مال و زن و فرزند عنايت فرمود و او گفت : ما شاء الله لا قوة الا بالله آفتى به جز مرگ نبيند ⁽¹¹²⁾؛
امام صادق عليه السلام فرمود: عجب دارم از كسى كه نعمت هاى دنيايى مى خواهد و نمى گويد: ما شاء الله لا قوة الا بالله چرا كه پس ‍ از اين جمله خداوند از زبان آن مرد خداشناس مى گويد: اگر من از تو كمتر ثروت و فرزند دارم اميدوارم خداوند بهتر از باغ تو به من بدهد، و اين اميد حتما محقق مى شود ⁽¹¹³⁾.
دعاى عاقلان
خداوند متعال در كتابش بارها از اولوالالباب مدح و تعريف مى كند. الباب جمع لب يعنى مغز و اولوالالباب يعنى صاحبان مغز.
گويا ديگران پوسته اى از زندگى و مقصود و مغز حيات و آفرينش اولوالالباب هستند. اولوالالباب يعنى كسانى كه اهل فكر و انديشه و عقل و بينش هستند و هدف از آفرينش و هستى را خواب و خوراك نمى دانند. چنين كسانى در هر شرايطى كه باشند به هنگام كار و فراغت و استراحت به ياد خدا هستند و ذكر او را به لب دارند و در آفرينش آسمانها و زمين مى انديشند و چنين با خدا مى گويند:
ربنا ما خلقت هذا با طلا سبحانك فقنا عذاب النار # ربنا انك من تدخل النار فقد اخزيته و ما للظالمين من انصار # ربنا اننا سمعنا مناديا ينادى للايمان ان آمنوا بربكم فآمنا فاغفرلنا ذنوبنا و كفر عنا سيئاتنا و توفنا مع الابرار # ربنا و آتنا و ما وعدتنا على رسلك و لاتخزنا يوم القيامة انك لا تخلف الميعاد ⁽¹¹⁴⁾.
بارالها، اين جهان را باطل و بيهوده نيافريدى ، منزهى از عيب ما را از آتش جهنم باز دار. بارالها، هر كه را تو داخل جهنم كنى او را رسوا ساخته اى و براى ستمگران در برابر تو ياورى نيست .
بارالها، ما شنيديم ، مناديى را كه نداى ايمان سر مى دهد، به پروردگارتان ايمان آوريد، پس ما ايمان آورديم . پروردگارا پس بيامرز گناهان ما را و بدى هاى ما را پاك فرما، و ما را با نيكان بميران .
بارالها، آنچه را به پيامبرانت وعده دادى به ما مرحمت فرما، و ما را در روز قيامت رسوا مساز، همانا تو خلف وعده نمى كنى .
همان طور كه ملاحظه مى شود اين دعا عمومى است و اختصاص به شخصى خاصى ندارد. وقتى از صميم دل اين دعا خوانده شود، استجابت آن حتمى است ، زيرا خداوند، در آيه بعد مى فرمايد: فاستجب لهم ربهم .
امام على عليه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله شبها آنگاه كه از خواب برمى خاست مسواك مى زد، سپس به آسمان نگاه مى كرد و اين آيات را مى خواند: ان فى خلق السموات و الارض ... فقنا عذاب النار ⁽¹¹⁵⁾.
دعاى بندگان با كمال الهى
ما گمان مى كنيم طلب مغفرت و آمرزش از خداوند بزرگ ، مخصوص كسانى است كه كارهاى زشت و ناپسند انجام مى دهند و در پى گناه و فسق و فجور هستند، اما آنان كه سر در فرمان حق دارند، برايشان تقاضاى آمرزش و عفو معنا ندارد. اين پندار نادرست است زيرا استغفار و طلب آمرزش پيامبران را در جاى جاى قرآن كريم مشاهده مى كنيم و تقاضاى عفو و بخشايش ائمه اطهار علهيم السلام در احاديث و دعاها و مناجات ها بيش از موضوعات ديگر مى بينيم .
خداوند متعال در آيه 15 و 16 سوره آل عمران مى فرمايد: آنها كه اهل صبر و راستى و عبادت و انفاق و استغفار سحرى هستند اين گونه دعا مى كنند:
ربنا اننا آمنا فاغفرلنا ذنوبنا و قنا عذاب النار ⁽¹¹⁶⁾؛
بارالها ما ايمان آورديم ، گناهان ما را بيامرز و از عذاب آتش ما را نگه دار.
دعاى هميشگى مؤ منان
سوره حمد، خلاصه و چكيده قرآن كريم است در عظمت آن همين بس است كه كتاب خدا با آن سوره آغاز مى شود و روزانه دست كم ده نوبت آن را در نماز قرائت مى كنيم و هيچ نمازى بدون آن صحيح نيست . نيمى از سوره حمد، ثنا و سپاس و ستايش ‍ خداوند متعال است و نيمه ديگر آن خواسته بنده است از مولا و پروردگارش .
ما سوره حمده را در نماز به نيت آن كه قرآن است مى خوانيم نه به عنوان دعا، اما اين منافاتى ندارد با اين كه در بخشى از آن خداوند دعا را به ما تعليم كند. در اين سوره مى خوانيم :
اهدنا الصراط المستقيم # صراط الذين انعمت عليهم غير المغضوب عليهم ولا الضالين ⁽¹¹⁷⁾؛
بارالها، ما را به راه راست هدايت فرما راه كسانى كه بر آنها نعمت داده اى راه كسانى كه گرفتار غضب و عذاب تو شدند و نه راه گمراهان .
دعا براى دنيا و آخرت
خداوند متعال در قرآن كريم از دو گروه دعا كننده ياد مى كنند: يك گروه آنان كه چشم به دنيا دوختند و به جهان آخرت بى اعتنا هستند. آنها در مقام دعا هم از خداوند فقط دنيا را مى خواهند و مى گويند: خداوندا، آنچه مى خواهى به ما بدهى ، در دنيا بده . چنين كسانى در آخرت بى بهره اند.
گروه دوم كسانى هستند كه هم نظر به دنياى خود دارند و هم اعتقاد به آخرت اينان اين گونه دعا مى كنند:
ربنا اتنا فى الدنيا حسنة وفى الاخرة حسنة و قنا عذاب النار ⁽¹¹⁸⁾؛
بارالها، در دنيا به ما حسنه بده ، و در آخرت نيز حسنه بده و ما را از آتش جهنم دور دار.
چند روايت
عبدالاعلى گويد: درباره اين آيه از حضرت صادق عليه السلام تفسير و توضيحى خواستم ، حضرت فرمود: مقصود رضوان الهى و بهشت در آخرت ، و وسعت در زندگى و معاش و خوش خلقى در دنياست ⁽¹¹⁹⁾.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: مقصود در اين آيه همسر شايسته در دنيا و بهشت در آخرت است ⁽¹²⁰⁾.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود: كسى كه دلى شكرگزار، و زبانى در كار ذكر خدا، و همسر مؤ منى را كه او را در امور دنيا وآخرتش يارى رساند داشته باشد، خداوند در دنيا و آخرت به او حسنه داده و از عذاب آتش او را نگه داشته است ⁽¹²¹⁾.
در حديث آمده است كه : حضرت رسول صلى الله عليه و آله به عيادت مرد مسلمانى رفتند كه از بيمارى رنج مى برد. حضرت به او فرمود: آيا دعا كردى و چيزى از او خواستى ؟ بيمار گفت : آرى : اين گونه با خدا سخن مى گويم : بارالها، اگر مرا در آخرت مى خواهى عذاب كنى ، آن را در اين دنيا برايم قرار ده .
حضرت فرمود: سبحان الله !تو طاقت چنين عذابى ندارى ، چرا نگفتى : ربنا ءاتنافى الدنيا حسنة و فى الاخرة حسنة و قنا عذاب النار .
آن بيمار اين گونه دعا كرد و خداوند شفايش داد ⁽¹²²⁾.
دعاى مؤ منان راستين
خداوند متعال گهگاه در قرآن كريم از وضعيت روحى و روانى مسلمانان در آغاز اسلام ياد مى فرمايد و در حقيقت به مسلمانان در تمام زمانها و مكان ها آموزش مى دهد كه اينگونه باشيد. يكى از آن موارد دو آيه سوره بقره است .
مى فرمايد: پيامبر به آنچه بر او نازل شده از جانب خداوند ايمان آورد و نيز مؤ منان همه ايمان آوردند به خدا و فرشتگان او و كتب آسمانى و پيامبران الهى و گويند:
ما بين هيچ يك از پيامبران الهى فرق نمى گذاريم ، و گفتند:
سمعنا و اطعنا غفرانك ربنا و اليك المصير # لايكلف الله نفسا الا وسعها لها ما كسبت و عليها ما اكتسبت ربنا لاتؤ اخذنا ان نسينا او اخطاءنا ربنا ولاتحمل علينا اصراكما حملته على الذين من قبلنا ربنا و لا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا و اغفرلنا و ارحمنا انت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين ⁽¹²³⁾؛
بارالها شنيديم ، و اطاعت كرديم و آمرزش تو را، و بازگشت به سوى تو است . خداوند به هر كس به اندازه توانش تكليف مى كند، آنچه از نيكى كسب كند براى اوست ، و هر آن چه از بدى به دست آورد بر ضد اوست . بارالها، اگر فراموش يا خطا كرديم ما را مواخذه مفرما، و بر دوش ما بار گران مگذار آن چنانكه بر امتهاى پيشين نهادى . بارالها، ما را بر كارى كه طاقت آن را نداريم وادار مفرما، و از ما درگذر و ما را بيامرز و به ما رحم كن ، تو مولاى مايى ، پس ما را بر قوم كافر پيروز فرما.
چند روايت
1. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله : پس از اين دعا، خداوند، فرموده است : انجام ميدهم ، و اجابت مى كنم ، به همين جهت مستحب است كه اين دو آيه زياده خوانده شود ⁽¹²⁴⁾.
2. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله : آيات آخر سوره بقره هم قرآن است و هم دعاست (بخوانيد كه ) موجب رضايت خداوند مى شود⁽¹²⁵⁾.
3. ابن عباس گويد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ناگهانى صدايى شنيد، سربلند كرد ديد درى از آسمان گشوده شده ، سپس ‍ فرشته اى بر آن حضرت نازل شد و گفت : خداوند بشارت به دو نور به تو مى دهد كه به هيچ پيامبرى پيش از تو داده نشده است آن دو، سوره حمد و آيات آخر سوره بقره ، است هيچ كس نخواند مگر آن كه حاجتش را روا كنم ⁽¹²⁶⁾.
در رواياتى آمده است كه اين دو آيه گفت و گوى خدا و رسول در معراج بوده است .
4. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اين دو آيه از گنجهاى بهشتى است كه خداوند رحمان آن را به قدرت خود دو هزار سال پيش از آفرينش مخلوقات نگاشت . هر كس آنرا شب (به وقت خواب ) بخواند از عبادت شب او را كفايت كند⁽¹²⁷⁾.
دعاهاى دانشمندان بلند پايه
ميزان سنجش اعمال در نزد خداوند معرفتى است كه بر پايه آن عمل انجام مى شود. اگر چند نفر يك عمل مشابه را انجام دهند مثلا دو ركعت نماز بگزارند يا كارهاى شايسته ديگر انجام دهند، پاداش آنان به ميزان معرفتشان به خداوند بزرگ بستگى دارد كه اساس و پايه هر عبادت است .
كسانى كه در معرفت الهى غور كرده ، و از درياى محبت الهى جرعه ها نوشيده و در دانش الهى به مقام مكين رسيده اند و خداوند از آنان به راسخون فى العلم تعبير مى كند اين گونه دعا مى كنند:
ربنا لاتزع قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة انك انت الوهاب # ربنا انك جامع الناس ليوم لاريب فيه ان الله لايخلف الميعاد ⁽¹²⁸⁾؛
بارالها، پس از آن كه ما را هدايت كردى دل ما را از حق بر مگردان و از نزد خود به ما رحمت ده ، همانا همانا تو بخشنده اى ، پروردگارا تو مردم را در روز قيامت كه در آن ترديدى نيست گرد مى آورى ، همانا خداوند در وعدهگاهش تخلف نميكند.
چند روايت
1. امام صادق عليه السلام فرمود: زياد بگوييد: ربنا لاتزع قلوبنا بعد اذ هديتنا... و از زير و رور شدن دلها خاطر جمع نباشيد ⁽¹²⁹⁾.
2. پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله دعا مى كرد: يا مقلب القلوب ثبت قلبى على دينك (اى زير و رو كننده دلها، قلب مرا بر دينت ثابت دار) سپس اين آيه را مى خواند: ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا و هب لنا من لدنك رحمة انك انت الوهاب ⁽¹³⁰⁾.
3. پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: هر كسى كه آيه ربنا انك جامع الناس ليوم لاريب فيه ان الله لايخلف الميعاد را بخوانيد آنچه را گم كرده ، خداوند، به او برگرداند ⁽¹³¹⁾.
4. امام كاظم عليه السلام به هشام فرمود: اى هشام ، خداوند از مردمانى نيكوكار حكايت مى كند كه اين چنين گفتند: ربنا لاتزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا وهب لنا من لدنك رحمة انك انت الوهاب ؛ چون دانستند كه دل ها و وسوسه شود و گمراهى و پستى برگردد ⁽¹³²⁾.